Konuştuğunuz Dil, Düşüncelerinizi Etkiler mi
İnsanlar aleminde hayati bir fonksiyon olan “konuşma” eylemi, sosyalliğin bir sonucu ve öncülüdür. İnsan türü hayatta kalmak ve devamlılığını sağlamak için diğer insanlarla etkileşim kurmaya ihtiyaç duyar. Bu etkileşimin temeli, iletişim kurmaktır. İnsanlar arası iletişim büyük oranda, kendi türüne ait bir dil kullanımı aracılığıyla sağlanmaktadır. Türk Dil Kurumuna göre “dil” en temel haliyle “insanların, duygularını, düşüncelerini bildirmek için sözcükler ya da işaretler aracılığıyla yaptıkları anlaşma, öteki kişilerle iletişimi sağlayan ortam” içiminde tanımlanmaktadır.
Tarihte insanların dil öğrenimi ve gelişimine dair çeşitli tezler ileri sürülmüştür. Bazılarında dil yetisinin biyolojik olarak donanımlı bir tür olmaktan kaynaklandığı savunulurken bazılarında ise konuda sosyal bir çerçeveden, davranışçı yaklaşım vurgulanmaktadır. Öne çıkan davranışçı yaklaşımlardan biri Quine tarafından savunulmuştur. Quine’e göre, insanlar konuşmakta olduğu dili, bebeklik veya erken çocukluk dönemlerinde; çevresindeki insanların sözel davranışlarını gözlemlemek suretiyle benimserler.
Dile ait birtakım kuralların, sarf edilen ortamdaki koşullara uyum sağlaması gibi; insanların dil öğreniminde de gözlenebilir davranışlar şekil vermede temel etkendir. Bir diğer davranışçı yaklaşımın öncülerinden Skinner de dili öğrenebilmek için bebek ve çocukların çevrelerini gözlemlediklerini, bakım verenlerinin sağladığı pekiştirmeler aracılığıyla da benimseyip hayata geçirdiklerini öne sürmüştür. Skinner’e göre dil de, diğer bütün insan davranışları gibi koşullanmaların yani çevresel faktörlerin birer ürünüdür.
Dil öğrenimi ve kullanımına dair bir diğer temel yaklaşım, biyolojik çerçevedir. Bu konuda öne çıkan kuramlardan biri Chomsky’nin “Psikolinguistik” dil kuramıdır. Chomsky’e göre dil “özünde yalnızca insan türüne ait olan ve bazı anormal durumlar dışında tüm insanlar arasında neredeyse tümüyle ortak köklere dayanan biyolojik yapının özel bir parçasıdır”. Pinker ve Stevenson da Chomsky gibi, dilin insanlar tarafından herhangi ekstra bir çaba olmaksızın kendiliğinden edindiği biyolojik temelli bir yeti olduğunu savunmuştur.
Üstelik dil kullanımı gibi 2 kompleks bir yapının, davranışçı yaklaşım doğrultusunda çevreden öğrenimle edinilemeyeceğini vurgulamaktadır. Öte yandan Piaget gibi etkileşimci yaklaşımı savunan bilim insanları ise; dilin hem kalıtsal yetiler hem de çevre etkileşimi sonucu geliştiğini ifade etmektedir. Bu çerçevede çocuğun doğuştan mevcut bu potansiyeli, ebeveyni veya bakım vereni sayesinde ortaya çıkarabildiği ve geliştirdiği öne sürülür.
Dil gelişiminin kökenlerine dair yapılan araştırmalar kişilerin yalnızca iletişim kurma becerilerini aydınlatma amacıyla sınırlı kalmamıştır. Kişilerin dışa vurduğu sözlü davranışlarının ötesinde düşünce ve fikirleri de gözlemlenemeyen davranışlarını oluşturmaktadır. Dil insanların analitik veya sosyal zekasını etkileyebilir, karakteristik veya duygu durum özelliklerini şekillendirebilir veya tüm bunlardan etkilenebilir.
Aynı zamanda dil, insanların bütün bir dünyayı anlamlandırma ve hatta algılama aracıdır. Özelikle son dönem araştırmaları insanların dili nasıl konuştuklarının veya hangi dili konuştuklarının, düşünce biçimlerini etkilediğini ortaya koymaktadır. Anadil gerçekten de insanın uzay da dahil olmak üzere dünyanın pek çok yönü ve zaman kavramı hakkında düşünme biçimini şekillendiriyor gibi görünmektedir.
Örneğin İngilizcede süre hakkında izlenimler belirtirken “uzunluk-kısalık” yönünden bir ifade tercih edilir (örneğin “bugünkü dersim uzun sürmedi” gibi), İspanyolca veya Yunanca dillerinde ise zaman hakkında miktar belirten nitelemeler tercih edilir, kısa-uzun yerine “çok”, “büyük” ve “az” gibi kelimeler kullanılır. İngilizcede ve Türkçede de insanlar gelecek ve geçmiş hakkında konuşmak için “ön ve arka” anlamına gelen kelimeleri kullanırlar (örneğin belirli yaşanmış bir olayın geride kalması veya planlanan bir etkinliğin önünde olması gibi). Bunun yanında Mandarin Çincesi gibi diğer bazı dilleri konuşanlar iki tür zaman metaforu kullanmaktadır: İlki yukarıda belirtildiği gibi “ön-arka” iken diğeriyse “yukarı-aşağı” metaforlarıdır.
İşte bu örnekler, farklı anadilleri konuşanların zamanı nasıl kavramsallaştırdığının değişkenlik gösterdiğini kanıtlar. Nitekim her dilin başka bir kişilik özelliği yarattığı ifade edilebilir. Çünkü her dilin, fikirleri ifade etmek için kendine özgü bir anlatım biçimi vardır.
Kullanılan dilin, bilişi etkileyip etkilemediği sorusu bir çeşit yumurta-tavuk ikilemini içermektedir. Çünkü kişinin kullandığı dil özellikleri hem düşünce sisteminden etkilenir hem de bu sistemi etkiler, biçimlendirir. Kullandığı dil; insanların dünyaya veya kendine ilişkin bilişsel temsilini yönlendirir. Kişinin anadiline hakimiyeti, inceliklerini kavraması demek; duygusal derinlik için de bir çeşit zemin hazırlamaktadır.
Ayşe Betül Köstekçi
Konuştuğunuz Dil ve İç Sesiniz: Günlük Hayata Yansımaları
Dilsel Görelilik Tartışması
Dilin düşünceyi şekillendirdiği fikri, bilim dünyasında Sapir-Whorf hipotezi adıyla bilinir. Bu hipotezin güçlü yorumu, dilin düşünceyi tamamen belirlediğini savunur ve bugün pek kabul görmez. Daha ılımlı yorum ise dilin dikkatimizi bazı ayrıntılara yönelttiğini, belirli kavramları daha kolay fark etmemizi sağladığını öne sürer. Örneğin açık mavi ve koyu mavi için ayrı kelimeleri olan dilleri konuşanların bu tonları ayırt etmede daha hızlı olabildiğine dair araştırmalar vardır.
Yani konuştuğunuz dil, dünyayı görmenizi engellemez; ama neye daha çok dikkat ettiğinizi etkileyebilir.
İki Dil Bilmek Düşünmeyi Nasıl Etkiler?
Birden fazla dil konuşan pek çok kişi, dil değiştirdiğinde kendini biraz farklı hissettiğini söyler. Anadilde duygular daha yoğun yaşanırken, sonradan öğrenilen bir dilde aynı konular daha mesafeli anlatılabilir. Bazı çalışmalar, insanların yabancı bir dilde karar verirken daha az duygusal ve daha temkinli davranabildiğini göstermektedir. Bu da konuştuğunuz dilin yalnızca kelimeleri değil, duygusal tepkilerinizi de etkileyebildiğini düşündürür.
Kendinizle Nasıl Konuşuyorsunuz?
Konuştuğunuz dil kadar, kendinizle hangi kelimelerle konuştuğunuz da önemlidir. “Asla başaramam”, “hep aynı hatayı yapıyorum” gibi genelleyici ifadeler, zamanla kişinin kendine bakışını daraltabilir. Psikolojide iç konuşma olarak adlandırılan bu ses, duygu durumunu ve stresle başa çıkma biçimini etkileyebilir.
İç sesinizi daha destekleyici hâle getirmek için şu küçük adımları deneyebilirsiniz:
- “Hep”, “asla” gibi kesin kelimeleri fark edip daha gerçekçi ifadelerle değiştirin.
- Kendinize, bir arkadaşınıza konuşur gibi şefkatli bir dille seslenin.
- Zorlandığınız anlarda kendinize adınızla, üçüncü kişiye seslenir gibi hitap etmeyi deneyin; bu, duruma biraz mesafeyle bakmanızı kolaylaştırabilir.
- Duygularınızı “kötüyüm” yerine “kırgınım”, “kaygılıyım” gibi daha net kelimelerle adlandırın.
Kelime Dağarcığı ve Duygusal Farkındalık
Duyguları doğru kelimelerle adlandırabilmek, onları anlamanın ve düzenlemenin ilk adımıdır. Bu açıdan konuştuğunuz dil ne olursa olsun, kelime dağarcığınızı zenginleştirmek duygusal farkındalığınızı da destekler. Kitap okumak, günlük tutmak ve yeni bir dil öğrenmek bu konuda faydalı alışkanlıklar olabilir. Konuştuğunuz dilin ve iç sesinizin ruh hâlinizi zorladığını hissettiğiniz dönemlerde bir ruh sağlığı uzmanından destek almak da iyi bir seçenektir.
Çocuklarda Dil ve Düşünce
Dil ile düşünce arasındaki bağ, en canlı hâliyle çocukluk döneminde gözlenir. Çocuklarla bol bol konuşmak, gün içinde yaşananları birlikte anlatmak ve onlara kitap okumak, hem dil gelişimini hem de düşünme becerilerini destekler. Çocuğun duygularını “Şu an çok kızgın görünüyorsun” gibi cümlelerle adlandırmak, onun kendi iç dünyasını tanımasına yardımcı olur. Evde birden fazla dil konuşuluyorsa bu durum çoğu zaman bir zenginlik olarak görülür; ancak dil gelişimiyle ilgili bir endişeniz varsa çocuk doktorunuza ya da bir dil ve konuşma terapistine danışabilirsiniz.
Konuştuğunuz Dil Konusunda Uzman Desteği
Konuştuğunuz dil hakkında okuduklarınızı kendi yaşamınıza uyarlamak her zaman kolay olmayabilir. Koşuyolu Rezonans’ta konuştuğunuz dil ile ilgili sorularınızı ücretsiz ön görüşmede konuşabilir, size uygun programı birlikte belirleyebiliriz.
Kişiye özel destek için zayıflama ve sağlıklı kilo verme programımız hakkında bilgi alabilir, ücretsiz ön görüşme talebi oluşturabilirsiniz. Güvenilir bilgi için Dünya Sağlık Örgütü: Sağlıklı beslenme kaynağına da göz atabilirsiniz. Unutmayın, konuştuğunuz dil sürecinde küçük ve sürdürülebilir adımlar uzun vadede en büyük farkı yaratır.
